गजलकार : आनन्दी पन्त ‘अनम’
समीक्षक : जगन्नाथ आत्रेय, महेन्द्रनगर
१. भूमिका
गजल मूलतः अनुभूति, संवेदना, प्रेम, विछोड, जीवनबोध र अस्तित्वका सूक्ष्म तहलाई सङ्क्षिप्त तथा प्रभावकारी ढङ्गले अभिव्यक्त गर्ने काव्यविधा हो। विशेषतः हिन्दी–उर्दू गजल परम्परामा प्रेम र विरहका साथै आत्मचिन्तन, सामाजिक विडम्बना र जीवन-दर्शनले पनि महत्त्वपूर्ण स्थान पाउँदै आएको छ।
आनन्दी पन्त ‘अनम’को ‘जिन्दगी’ गजल पनि मूलतः बाह्य संसारको भन्दा बढी आन्तरिक संसारको खोज हो। यहाँ ‘जिन्दगी’ केवल बाँचिरहेको अवस्थाको नाम होइन; आफू को हुँ, आफ्नो अस्तित्व कहाँ छ, सम्बन्धको वास्तविकता के हो र आफूभित्रको रिक्ततालाई कसरी बुझ्ने भन्ने प्रश्नको प्रतीक हो।
गजलको मूल स्वर ‘तलाश’ हो। तर यो खोज कुनै एक व्यक्तिको मात्र खोज नभएर क्रमशः आफूभित्र फर्किँदै जाने अस्तित्वगत खोजमा परिणत हुन्छ। यही कारण अन्तिम शेरमा कवयित्रीले आफूलाई नै हजारौँपटक भेटेको अनुभूति व्यक्त गरे पनि आफूलाई पूर्णतः चिन्न नसकेको विडम्बना प्रस्तुत गर्छिन्।
२. मूलपाठ
जिन्दगी
गजल✍️ जिन्दगी
जिन्दगी मे बस एक ही तलाश थी,
उसका कुछ तो सिलसिला मिले !
साहिल की रेत पर हमें फिर
उसके कदमों के निशां मिले !
हमदर्दियों के जख्म बहुत हो गए हैं अब
काश कोइ जख्म मिले और गहरा मिले !
वो तो समन्दरों की तरह शान्त हो गए
गहराई का अब उनकी कैसे पत्ता मिले !
इक दुसरे से पुछ रहे थे सब अपना ही नाम
हमको तुम्हारे शहर मे जितने भी खुदा मिले !
सड्कों पे भारी भीड,कमरों में तन्हाई की घुटन
जीने कि इससे बढके और कोइ सजा क्या मिले !
“अनम” ये आज तलक न समझ पाए कौन हैं हम
मिलने को तो अपने आप से हम हजार बार मिले !
२०८३/६/१९ आनन्दी पन्त “अनम”@
३. भावार्थ
गजलकारको जीवनमा एउटा निरन्तर खोज छ—कुनै सम्बन्ध, कुनै अर्थ वा कुनै सत्यको खोज। त्यस खोजको कुनै न कुनै सिलसिला भेटियोस् भन्ने उनको चाहना छ।
समुद्रको किनारको बालुवामा प्रिय व्यक्तिका पाइला–चिह्न भेटिनु अनुपस्थित व्यक्तिको उपस्थितिको प्रतीक हो। व्यक्ति स्वयं उपस्थित नभए पनि उसका स्मृति–चिह्नले सम्बन्धलाई जीवित राखेका छन्।
मानिसले अरूको सहानुभूतिका नाममा दिएका घाउहरू धेरै भोगिसकेको छ। त्यसैले अब अझ गहिरो घाउको खोजजस्तो देखिने अभिव्यक्तिमा कवयित्रीले पीडाको पराकाष्ठालाई व्यङ्ग्यात्मक ढङ्गले प्रस्तुत गरेकी छन्।
समुद्रजस्तै शान्त देखिने मानिसको वास्तविक गहिराइ पत्ता लगाउन कठिन हुन्छ। बाहिरको शान्ति र भित्रको गहिराइबीचको अन्तर यहाँ महत्त्वपूर्ण बनेको छ।
‘खुदा’को प्रयोगले मानिसभित्रको स्वार्थ, आत्मकेन्द्रिता र पहिचानको संकटलाई संकेत गर्छ। सबैले आफ्नो नाम सोधिरहेका छन्, तर आफूलाई ‘खुदा’ ठान्नेहरूको भीडमा वास्तविक मानिसको खोज हराइरहेको छ।
सडकमा भीड छ तर कोठाभित्र एकान्त र घुटन छ। आधुनिक जीवनको यही विरोधाभासलाई गजलले सामाजिक र अस्तित्वगत पीडाका रूपमा प्रस्तुत गर्छ।
अन्तिम शेरमा सम्पूर्ण गजलको दार्शनिक केन्द्र उद्घाटित हुन्छ—मानिसले जीवनमा आफूलाई भेट्न अनेकौँ प्रयास गरे पनि ‘म को हुँ?’ भन्ने प्रश्नको अन्तिम उत्तर अझै पाउन सकेको छैन।
४. साहित्यिक विवेचन
क. ‘तलाश’ : गजलको मूल भाव
गजलको पहिलो शेरमै आएको—
“जिन्दगी मे बस एक ही तलाश थी…”
भन्ने अभिव्यक्तिले सम्पूर्ण गजलको भावभूमि तयार गर्छ। यहाँ ‘तलाश’ कुनै वस्तु प्राप्त गर्ने सामान्य इच्छा मात्र होइन। यो अर्थ, सम्बन्ध, पहिचान र आत्मसत्यको खोज हो।
यसरी पहिलो शेरमा उठेको प्रश्न अन्तिम शेरसम्म पुग्दा अझ गहिरो अस्तित्ववादी प्रश्नमा रूपान्तरित हुन्छ।
ख. ‘साहिल’, रेत र पाइला–चिह्न : स्मृतिको प्रतीक
“साहिल की रेत पर हमें फिर
उसके कदमों के निशां मिले!”
यहाँ ‘साहिल’ हिन्दी–उर्दू भाषाको शब्द हो, जसको नेपाली अर्थ ‘समुद्रको किनार’, ‘समुद्रतट’ वा ‘तट’ हुन्छ।
तर गजलमा ‘साहिल’ केवल भौगोलिक स्थान होइन। यसले प्रतीक्षाको सीमा, भेट र विछोडबीचको अवस्था तथा भावनात्मक संक्रमणको क्षेत्रलाई समेत सङ्केत गरेको छ।
त्यसैगरी ‘रेत’ अर्थात् बालुवा अस्थिर र क्षणभङ्गुर स्मृतिको प्रतीक बनेको छ। बालुवामा बनेका ‘कदमों के निशाँ’ अर्थात् पाइला–चिह्न अनुपस्थित प्रियको बाँकी रहेको उपस्थितिका प्रतीक हुन्।
बालुवाका पाइला–चिह्न स्थायी हुँदैनन्। हावा, पानी र समयले तिनलाई मेटाउन सक्छन्। त्यसैले यहाँ पाइला–चिह्नले हराउँदै गएको सम्बन्ध, क्षणभङ्गुर स्मृति र अनुपस्थित व्यक्तिको अवशेषलाई एकैसाथ अभिव्यक्त गरेका छन्।
यस शेरको विशेषता के हो भने कवयित्रीले ‘उनी छैनन्’ भनेर प्रत्यक्ष घोषणा गरेकी छैनन्; बरु उनका पाइला–चिह्नमार्फत अनुपस्थितिलाई उपस्थित गराएकी छन्। यही कारण यो शेर गजलको बिम्बात्मक दृष्टिले उल्लेखनीय छ।
ग. घाउ र हमदर्दीको विरोधाभास
“हमदर्दियों के जख्म बहुत हो गए हैं अब
काश कोइ जख्म मिले और गहरा मिले!”
यहाँ ‘हमदर्दी’ र ‘जख्म’ बीचको विरोधाभास अत्यन्त प्रभावकारी छ। सामान्यतः सहानुभूति उपचारको माध्यम हुनुपर्ने हो; तर कवयित्रीका अनुभवमा सहानुभूति नै घाउ बनेको छ।
‘अझ गहिरो घाउ मिलोस्’ भन्ने चाहना सतही अर्थमा हेर्दा असामान्य देखिन्छ। तर यसलाई व्यङ्ग्यात्मक र मनोवैज्ञानिक अभिव्यक्तिका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। धेरै चोट सहिसकेको संवेदनशील मनले अब पीडालाई नै आफ्नो अस्तित्वको प्रमाणजस्तो अनुभव गर्न थालेको छ।
घ. समुद्र : बाह्य शान्ति र आन्तरिक गहिराइ
“वो तो समन्दरों की तरह शान्त हो गए
गहराई का अब उनकी कैसे पत्ता मिले!”
समुद्र यहाँ अत्यन्त सुन्दर प्रतीक बनेको छ। समुद्रको सतह शान्त देखिन सक्छ, तर त्यसको गहिराइ आँखाले सजिलै मापन गर्न सकिँदैन।
त्यसैगरी मानिस पनि बाहिरबाट शान्त देखिएर भित्र अनेकौँ अनुभूति, पीडा र रहस्य बोकेको हुन सक्छ। यस शेरले मानवीय मनको अगम्यतालाई समुद्रको प्रतीकमार्फत व्यक्त गरेको छ।
यद्यपि “गहराई का अब उनकी कैसे पत्ता मिले” जस्तो वाक्यविन्यास भाषिक दृष्टिले अझ परिष्कृत हुन सक्थ्यो। ‘गहराई का पता कैसे मिले’ अथवा त्यससँग मिल्दोजुल्दो स्वाभाविक संरचनाले भावलाई अझ स्पष्ट बनाउन सक्ने सम्भावना देखिन्छ।
ङ. ‘खुदा’ : मानिसको आत्मकेन्द्रित संसार
“इक दुसरे से पुछ रहे थे सब अपना ही नाम
हमको तुम्हारे शहर मे जितने भी खुदा मिले!”
यो शेर सामाजिक व्यङ्ग्यको दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छ। सबैले आफ्नो नाम सोधिरहेका छन्—अर्थात् सबै आफ्नो परिचय, आफ्नो अस्तित्व र आफ्नो महत्त्वमा केन्द्रित छन्।
यहाँ *‘खुदा’*लाई शाब्दिक ईश्वरका रूपमा मात्र नलिएर आफूलाई सर्वश्रेष्ठ ठान्ने मानिस, अहंकार र आत्मकेन्द्रित प्रवृत्तिको प्रतीकका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।
यसले आधुनिक समाजमा बढिरहेको व्यक्तिवाद र ‘म’ केन्द्रित चेतनाप्रति सूक्ष्म व्यङ्ग्य गर्छ।
च. भीड र एकान्त : आधुनिक जीवनको विडम्बना
“सड्कों पे भारी भीड, कमरों में तन्हाई की घुटन
जीने कि इससे बढके और कोइ सजा क्या मिले!”
यो शेर आधुनिक जीवनको अत्यन्त परिचित तर गम्भीर विरोधाभासमा केन्द्रित छ—बाहिर भीड, भित्र एकान्त।
मानिसहरू धेरै छन्, सम्पर्कका माध्यमहरू असंख्य छन्, तर आत्मीयता र संवादको अभाव बढ्दै गएको छ। सडकको भीडले सामाजिक उपस्थिति देखाउँछ, तर कोठाको एकान्तले आन्तरिक रिक्तता।
यस अर्थमा यो शेर व्यक्तिगत पीडाभन्दा माथि उठेर आधुनिक सामाजिक जीवनको मनोवैज्ञानिक विडम्बनाको प्रतिनिधि बनेको छ।
५. अन्तिम शेर : आत्मपहिचानको अस्तित्वगत प्रश्न
“‘अनम’ ये आज तलक न समझ पाए कौन हैं हम
मिलने को तो अपने आप से हम हजार बार मिले!”
गजलको सबैभन्दा गहिरो दार्शनिक पक्ष अन्तिम शेरमा प्रकट हुन्छ।
मानिस आफूलाई भेट्न सक्छ, आफूसँग संवाद गर्न सक्छ, आत्मचिन्तन गर्न सक्छ; तर आफू वास्तवमा को हुँ? भन्ने प्रश्नको उत्तर सधैँ सरल हुँदैन।
यस शेरमा ‘आफैँसँग हजारौँपटक भेट्नु’ र ‘आफूलाई नचिन्नु’ बीचको विरोधाभासले अस्तित्वगत विडम्बना सिर्जना गरेको छ।
यही कारण अन्तिम शेरले प्रारम्भिक *‘तलाश’*लाई पूर्ण चक्रमा पुर्‍याउँछ—खोज अरूबाट सुरु भएर अन्ततः आफैँतिर फर्किन्छ।
६. रस, ध्वनि र भारतीय काव्यशास्त्रीय दृष्टि
गजलमा प्रमुख रूपमा करुण रसको अनुभूति पाइन्छ। त्यससँगै वियोगजन्य शृङ्गार, शान्त रस र निर्वेदको भाव पनि देखिन्छ।
भारतीय काव्यशास्त्रको ध्वनि सिद्धान्तका दृष्टिले हेर्दा गजलका कतिपय अभिव्यक्तिले प्रत्यक्ष अर्थभन्दा परको अर्थ प्रदान गर्छन्। ‘साहिल’, ‘रेत’, ‘कदमों के निशाँ’, ‘समन्दर’, ‘खुदा’, ‘भीड’ र ‘तन्हाई’ जस्ता शब्दहरू केवल वस्तु वा अवस्थाका नाम नभएर गहिरा भावका ध्वन्यात्मक प्रतीक बनेका छन्।
विशेषतः ‘पाइला–चिह्न’ले स्मृति, ‘समुद्र’ले मनको गहिराइ, ‘भीड’ले सामाजिक अस्तित्व र ‘तन्हाई’ले आन्तरिक रिक्तताको ध्वनि दिन्छ।
७. भाषा र शैली
गजलको भाषा सरल, भावप्रधान र पाठकसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने प्रकृतिको छ। हिन्दी–उर्दू गजल परम्पराका ‘साहिल’, ‘समन्दर’, ‘जख्म’, ‘हमदर्दी’, ‘खुदा’, ‘तन्हाई’जस्ता शब्दहरूले यसको भाषिक वातावरण निर्माण गरेका छन्।
शैलीगत रूपमा गजलमा प्रतीक, बिम्ब, विरोधाभास, व्यङ्ग्य र प्रश्नात्मकताको प्रयोग देखिन्छ।
तर कतिपय ठाउँमा भाषिक परिष्कारको अझ आवश्यकता देखिन्छ। केही वाक्यविन्यास र शब्दप्रयोग स्वाभाविक प्रवाहभन्दा भावको आवेगमा बढी निर्भर देखिन्छन्। यसलाई सम्पादनको स्तरमा परिष्कृत गर्न सके गजलको प्रभाव अझ बढ्न सक्छ।
८. शिल्पगत सीमाहरू
गजलको भावपक्ष सशक्त भए पनि शिल्पगत दृष्टिले केही कमजोरीहरू देखिन्छन्।
१. काफिया–रदीफको अनुशासन
परम्परागत गजलको संरचनामा काफिया र रदीफको निश्चित अनुशासन महत्त्वपूर्ण हुन्छ। प्रस्तुत गजलमा भावको निरन्तरता भए पनि कतिपय शेरमा त्यो शास्त्रीय अनुशासन समान रूपमा कायम भएको देखिँदैन।
२. बहर र लय
शेरहरूमा पङ्क्तिको लम्बाइ र लयगत प्रवाह समान छैन। यदि गजललाई शास्त्रीय बहरमा पुनः मिलाइएको भए यसको गायनात्मकता र गजलत्व अझ बलियो हुने थियो।
३. केही परिचित बिम्ब
‘समुद्र’, ‘घाउ’, ‘भीड’, ‘एकान्त’जस्ता बिम्बहरू गजल र आधुनिक कवितामा धेरै प्रयोग भएका प्रतीक हुन्। कवयित्रीले आफ्ना निजी अनुभवबाट जन्मिएका केही नयाँ वा मौलिक प्रतीक थप्न सके रचनाको विशिष्टता अझ बढ्न सक्छ।
४. प्रत्यक्ष कथनको प्रवृत्ति
कतिपय ठाउँमा भावलाई पाठकले आफैँ अनुभूत गर्ने अवसर दिनुको सट्टा कवयित्रीले भावलाई प्रत्यक्ष रूपमा बताएकी छन्। गजलको प्रभावकारिता अझ बढाउन ध्वनि, सङ्केत र अप्रत्यक्ष अभिव्यक्तिलाई थप स्थान दिन सकिन्छ।
यी कमजोरीहरू गजलको भावात्मक उपलब्धिलाई निषेध गर्ने होइनन्; बरु भावपक्षलाई अझ सशक्त बनाउन सकिने शिल्पगत सम्भावनाहरू हुन्।
९. समग्र मूल्याङ्कन
‘जिन्दगी’ मूलतः बाह्य घटनाको वर्णनभन्दा आन्तरिक अनुभवको गजल हो। यसको केन्द्रमा प्रेमभन्दा पनि खोज, स्मृति, पीडा, एकान्त, आत्मपहिचान र अस्तित्वबोध छन्।
यस गजलको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि यसको भावात्मक इमानदारी हो। कवयित्रीले आफूभित्रको रिक्तता, सम्बन्धको अस्पष्टता र आत्मपहिचानको संकटलाई सरल भाषामा व्यक्त गरेकी छन्।
विशेषतः ‘साहिलको रेतमा पाइला–चिह्न’, ‘समन्दरको गहिराइ’, ‘सडकको भीड र कोठाको तन्हाई’ तथा ‘आफैँसँग हजारौँपटक भेट’ जस्ता बिम्बले गजललाई सामान्य प्रेम–विरहको सीमाभन्दा माथि उठाएर अस्तित्वगत अनुभूतिको क्षेत्रमा पुर्‍याएका छन्।
तर गजलको भावशक्ति जति उल्लेखनीय छ, शिल्पगत अनुशासन त्यति समान रूपमा परिपक्व देखिँदैन। काफिया–रदीफ, बहर, लय, भाषिक परिष्कार र मौलिक बिम्बको क्षेत्रमा थप मिहिनेत गर्न सके रचना अझ परिपक्व बन्न सक्छ।
यस अर्थमा ‘जिन्दगी’लाई भावसम्पन्न तर शिल्पगत परिष्कारको थप सम्भावना बोकेको गजलका रूपमा मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ।
१०. निष्कर्ष
‘जिन्दगी’ अन्ततः जीवनको बाहिरी भीडबाट भित्रको एकान्ततिर, अरूको खोजबाट आफ्नै खोजतिर र सम्बन्धको स्मृतिबाट आत्मपहिचानको प्रश्नतिर जाने गजल हो।
यसमा जीवन कुनै निश्चित उत्तर होइन, निरन्तर खोजका रूपमा उपस्थित छ।
समुद्रको किनारमा भेटिएको पाइला–चिह्नदेखि आफूलाई हजारौँपटक भेट्दा पनि आफूलाई पूर्णतः चिन्न नसकेको अवस्थासम्म आइपुग्दा गजल एउटा मौन प्रश्नमा टुङ्गिन्छ—
मानिसले संसारलाई धेरैपटक पढे पनि आफूभित्रको अक्षर कति पढ्न सकेको हुन्छ?
यही अनुत्तरित प्रश्न नै ‘जिन्दगी’ गजलको सबैभन्दा गहिरो अस्तित्वबोध हो।

— जगन्नाथ आत्रेय
महेन्द्रनगर