जगदीश ओझा/ भी.न.पा.–५, महेन्द्रनगर, कञ्चनपुर

१. परिचय तथा पृष्ठभूमि (Introduction & Background)
मानव जीवनको विकासक्रमलाई विभिन्न मनोवैज्ञानिक तथा सामाजिक चरणहरूमा विभाजन गरेर हेर्ने प्रचलन लामो समयदेखि चल्दै आएको छ। बाल्यकाल, किशोरावस्था, युवावस्था, प्रौढावस्था र वृद्धावस्था जस्ता जैविक चरणहरूबाहेक आधुनिक समाजशास्त्रले प्रविधि, चेतना र विश्वपरिवेशको प्रभावका आधारमा पुस्ताहरूलाई वर्गीकरण गर्ने गर्दछ। यसै क्रममा वि.सं. २०५५ देखि २०७२ (सन् १९९७–२०१२) सम्म जन्मेको पुस्तालाई ‘जेन जी’ (Gen Z) भनिन्छ। नेपालको कुल जनसङ्ख्याको ठूलो हिस्सा ओगटेको यो पुस्ता हाल करिब १२ देखि २७ वर्ष उमेर समूहमा पर्दछ।
यो उमेर समूह मनोवैज्ञानिक रूपमा आत्मपहिचान (Identity crisis) खोज्ने, व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको चाहना राख्ने, साथीभाइको समूह (Peer pressure) बाट सजिलै प्रभावित हुने र भविष्यप्रति अत्यन्तै संवेदनशील तर भ्रमित हुने अत्यन्तै नाजुक चरणमा छ। नेपालको सन्दर्भमा यो पुस्ता एक विशिष्ट र जटिल संक्रमणकालीन समाजमा हुर्किएको छ।

२. समस्याको कथन र सामाजिक सन्दर्भ (Statement of the Problem & Social Context)
नेपाली ‘जेन जी’ ले आफ्नो बाल्यकाल र प्रारम्भिक युवावस्थामा देशमा ठूला राजनीतिक र सामाजिक परिवर्तनहरू भोग्यो। एकातिर १० वर्षे सशस्त्र द्वन्द्वको अवशेष, राजनीतिक अस्थिरता, संविधान निर्माणको लामो संक्रमणकाल र निरन्तरको सत्ता परिवर्तनले देशमा असुरक्षा र अनिश्चितताको वातावरण सिर्जना गर्‍यो।
अर्कोतिर, यही पुस्ताको हुर्काइको समयमा प्रविधिको द्रुत विस्तार, स्मार्टफोनको सर्वव्यापकता, सामाजिक सञ्जालको प्रभाव र विश्वव्यापीकरण (Globalization) को तीव्र लहर आयो। यसले नेपाली युवाहरूको सोच, जीवनशैली र आकाङ्क्षालाई परम्परागत नेपाली समाजभन्दा निकै माथि अर्थात् ‘विश्वव्यापी नागरिक’ (Global Citizen) को स्तरमा पुर्‍याइदियो।
यसको परिणामस्वरुप समाजमा तीव्र पुस्तान्तरण खाडल (Generation Gap) देखिएको छ। पुराना पुस्ताले संघर्ष, धैर्य, त्याग, पारिवारिक दायित्व र परम्परागत मूल्यमान्यतालाई प्राथमिकता दिन्छन् भने नयाँ पुस्ता (Gen Z) ले तात्कालिक परिणाम (Instant gratification), प्रविधि-आधारित समाधान, र पूर्ण व्यक्तिगत स्वतन्त्रता चाहन्छन्।
अझ गम्भीर कुरा, वर्तमान पुस्तामा परिवर्तित विश्व-परिवेश र विकसित संसारका भौतिक उपलब्धिहरू उपभोग गर्ने तीव्र चाहना त छ, तर ती उपलब्धिका पछाडि अघिल्ला पुस्ताले गरेको संघर्ष र योगदानलाई सम्झने वा सम्मान गर्ने प्रवृत्ति निकै कम देखिन्छ। भोलिका लागि आफूले पनि केही गर्नुपर्छ भन्ने सोच भएका Gen Z युवाहरू थोरै मात्र छन्, तर पहिले नै बनेकोमा रमाउने प्रवृत्ति धेरै छ। यसै कारण, यस देशमै जन्मेर हुर्के पनि “यहाँ केही छैन” भन्ने एउटा नकारात्मक भाष्य (Narrative) निर्माण भई राष्ट्रियता र मौलिक पहिचानप्रति विमुख हुने प्रवृत्ति चिन्ताजनक रूपमा बढिरहेको छ।

३. नेपाली Gen Z को प्रवृत्तिगत वर्गीकरण र विश्लेषण (Typological Classification & Analysis)
समकालीन नेपाली समाजमा पछिल्लो पुस्तामा देखिएका व्यवहारिक प्रवृत्ति र सामाजिक सञ्जालको प्रभावलाई विश्लेषण गर्दा नेपाली जेन जी युवाहरूलाई मुख्यतः निम्नलिखित ७ प्रवृत्तिगत समूहहरूमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ:
१. डिजिटल–प्रवृत्तिवादी समूह (Digital-Trendsetters)
यो समूह सामाजिक सञ्जाल, TikTok, Instagram, YouTube, अनलाइन गेम र मोबाइल एप्समा बढी सक्रिय हुन्छ। सूचना तुरुन्तै खोज्ने, मनोरञ्जन र “ट्रेन्ड” अनुसार चल्ने बानी यसमा प्रबल छ। विश्वव्यापी पप–कल्चरको प्रभावमा परेर उनीहरूले आफ्नो पहिचान र जीवनशैली तय गर्ने गरेका छन्।
२. शैक्षिक–अभिविन्यासित समूह (Academic & Career-Oriented)
शिक्षा, सीप विकास र करिअर बनाउन केन्द्रित समूह हो। विदेशी विश्वविद्यालय, छात्रवृत्ति, अनलाइन कोर्स, वा व्यावसायिक सीप प्रशिक्षणप्रति उनीहरूको आकर्षण हुन्छ। प्राविधिक दक्षता र ज्ञानमार्फत आफ्नो भविष्य सुरक्षित गर्ने सोच यो समूहको मुख्य विशेषता हो।

३. आर्थिक–उद्यमशील समूह (Economic & Entrepreneurial)
नेपालका केही Gen Z युवाहरू स्वरोजगार, साना–ठूला स्टार्टअप, e-commerce, फिनटेक, क्रिप्टो र अनलाइन व्यापारमा सक्रिय छन्। उनीहरू “नयाँ सिर्जना गर्ने” चाहनाले प्रेरित छन्। पारम्परिक जागिर खोज्नेभन्दा नयाँ अवसर खोज्ने मानसिकता यसमा प्रबल छ।

४. सामाजिक–सांस्कृतिक सचेत समूह (Socio-Cultural Activists)
यो समूह सामाजिक न्याय, लैङ्गिक समानता, वातावरण संरक्षण र मानवअधिकारका सवालमा सचेत छ। स्थानीय संस्कृति जोगाउनेदेखि लिएर जलवायु परिवर्तनविरुद्धका अभियानसम्ममा उनीहरूको उपस्थिति देखिन्छ। यही समूह राष्ट्रियता र नेपाली पहिचानप्रति सबैभन्दा बढी संवेदनशील छ र उनीहरूले परम्परा, संस्कृति र राष्ट्रिय अस्तित्व जोगाउन अग्रसर भूमिका खेलिरहेका छन्।

५. राजनीतिक–आन्दोलनशील समूह (Political & Rebellious)
असमानता, भ्रष्टाचार र अवसरको कमीप्रति आक्रोशित समूह हो। सडक आन्दोलन, अनलाइन क्याम्पेन वा जनचेतना फैलाउने काममा सक्रिय हुन्छन्। तर, कतिपय अवस्थामा विकसित राष्ट्रसँग तुलना गरेर नेपाललाई हेर्ने, तर नेपालको वस्तुगत अवस्था र सीमित स्रोत नबुझी, आक्रोश र निराशा पोख्ने प्रवृत्ति यसै समूहमा बढी देखिन्छ। विगतको सहयोग र योगदानलाई समेत बेवास्ता गरी “सबै गलत छ” भन्ने सोच यसमा प्रबल देखिन्छ।

६. परम्परा–झुकाव समूह (Traditionalists & Conformists)
गाउँघर, धर्म, परिवार र संस्कृतिलाई प्राथमिकता दिने समूह हो। आधुनिक प्रविधि प्रयोग गरे पनि परम्परागत मूल्य र संस्कृतिप्रति गहिरो विश्वास राख्छन्। आधुनिकता र परम्पराको सन्तुलन मिलाउने प्रयासमा देखिन्छ।

७. भट्किएको वा व्यसनी समूह (The Deviated/Vulnerable Group)
नेपालको वर्तमान अवस्थामा Gen Z को ठूलो हिस्साले नकारात्मक दिशातर्फ यात्रा गरिरहेको देखिन्छ। धेरैले पढाइ छोडेका छन् वा अध्ययनमा रुचि हराएका छन्। उनीहरू मदिरा, लागूपदार्थ, धुम्रपान, र अनलाइन गेमिङ व्यसन जस्ता कुलतमा फसेका छन्। समाजमा चोरी, ठगी, अनलाइन fraud, अश्लील TikTok live, र ग्याङ संस्कृतिको फैलावट जस्ता सामाजिक अपराधतर्फ यिनीहरू आकर्षित भएका छन्। उनीहरूको मानसिकता प्रायः नकारात्मक र निराशावादी हुन्छ—“नेपालमा केही छैन, विदेश गए मात्र बन्छ” भन्ने सोच प्रबल छ। यो समूह संख्या र प्रभाव दुवै हिसाबले बढी भएकोले समाजमा असन्तुलन, अपराध, अराजकता र भविष्यप्रतिको अनिश्चितता बढिरहेको

४. तथ्याङ्कीय सङ्केत तथा सामाजिक सूचकहरू (Data & Social Indicators)
नेपालमा Gen Z को प्रवृत्तिमाथि विस्तृत राष्ट्रिय सर्वेक्षणहरू सीमित भए तापनि श्रम र बसाइँसराइको तथ्याङ्कले यसको पुष्टि गर्छ। हाल वैदेशिक अध्ययन (No Objection Certificate – NOC) लिने र श्रम स्वीकृति लिएर बाहिरिने युवाहरूमा १८ देखि २७ वर्ष उमेर समूहको हिस्सा सबैभन्दा ठूलो देखिन्छ। नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरणको तथ्याङ्क अनुसार नेपालमा इन्टरनेट पहुँच व्यापक भइसकेको छ, जसमा सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्ने सक्रिय उपभोक्ता यही जेन जी पुस्ता नै हो। युवाहरूमा बढ्दो स्क्रिन टाइम र ‘इन्स्ट्यान्ट ग्र्याटिफिकेसन’ का कारण मानसिक स्वास्थ्य समस्या (उदासिनता, एन्जाइटी) का मामिलाहरू यस पुस्तामा विगतका पुस्ताको तुलनामा बढी देखिएका छन्।

५. भावी सम्भावनाहरू र गुणात्मक फड्को (Future Prospects & Turning Point)
नेपालको वर्तमान ‘जेन जी’ पुस्ता देशका लागि केवल चुनौती वा सङ्कटको सूचक मात्र होइन, बरु यो नेपालको इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो जनसाङ्ख्यिकीय लाभ (Demographic Dividend) र गुणात्मक परिवर्तनको संवाहक पनि हो। प्रविधिको गहिरो ज्ञान र विश्वव्यापी पहुँच भएका कारण यो पुस्ताभित्र देशको आर्थिक र सामाजिक परिदृश्यलाई नै बदल्न सक्ने अभूतपूर्व ऊर्जा लुकेको छ। यदि सामाजिक सञ्जालमा व्यतीत हुने उनीहरूको समय र क्षमतालाई सही दिशा दिने हो भने, नेपालले सूचना प्रविधि, एआई (AI) र फ्रीलान्सिङ प्रविधिमार्फत खर्बौँको सफ्टवेयर तथा सेवाहरू निर्यात गरी डिजिटल अर्थतन्त्रमा ठूलो फड्को मार्न सक्छ।
त्यसैगरी, परम्परागत जागिरे मानसिकताबाट माथि उठेको उद्यमशील र नवप्रवर्तनकारी समूहलाई नीतिगत र पूँजीगत सहजता प्रदान गर्दा देशभित्रै स्टार्टअप संस्कृतिको विकास भई रोजगारीका नयाँ अवसरहरू सिर्जना हुनेछन्। आक्रोश र निराशामा अल्झिएको राजनीतिक–आन्दोलनशील समूहलाई रचनात्मक नीतिगत बहस र वैकल्पिक नेतृत्वमा ठाउँ दिँदा यसले देशको सुशासनमा बल पुर्‍याउनेछ। यति मात्र नभई, डिजिटल माध्यममा पोख्त यस पुस्ताले आफ्नो सिर्जनशीलतालाई भ्लगिङ, कन्टेन्ट क्रिएसन र डिजिटल制造 मार्केटिङमा उपयोग गरेर नेपाली कला, संस्कृति र रैथाने पर्यटनलाई विश्वमञ्चमा प्रवर्द्धन गर्न सक्ने बलियो सम्भावना जीवितै छ।

६. जेन जी (Gen Z) लाई राष्ट्रिय हितमा प्रेरित गर्न राज्यले लिनुपर्ने नीतिगत सुझावहरू
यो पुस्ताको ऊर्जालाई निराशा र भटकावबाट जोगाई राष्ट्रिय हित र मुलुकको समृद्धिका लागि परिचालन गर्न राज्यले तत्काल (Short-term) र दीर्घकालीन (Long-term) रूपमा निम्नलिखित ५/५ वटा नीतिगत व्यवस्थाहरू अख्तियार गर्नु आवश्यक देखिन्छ:
क) तत्काल गरिनुपर्ने नीतिगत व्यवस्थाहरू (Immediate Action Policies)
१. ‘डिजिटल वर्कफोर्स’ र फ्रीलान्सिङ प्रोत्साहन नीति: विदेशबाट रेमिट्यान्स भित्र्याउने फ्रीलान्सर र डिजिटल कामदारहरूका लागि भुक्तानी प्रणाली (जस्तै: PayPal, Stripe आदिको सहज पहुँच) सरल बनाउने तथा उनीहरूले आर्जन गर्ने विदेशी मुद्रामा कर छुट वा न्यूनतम करको नीति तत्काल लागू गर्ने।
२. विना धितो ‘स्टार्टअप विउ पूँजी’ (Seed Funding) कार्यक्रम: नवप्रवर्तनकारी सोच भएका जेन जी युवाहरूका लागि शैक्षिक प्रमाणपत्र वा व्यावसायिक योजना (Business Plan) का आधारमा विना धितो, सहुलियतपूर्ण ब्याजदरमा तत्काल वित्तीय कर्जा उपलब्ध गराउने ‘फास्ट-ट्र्याक’ संयन्त्र निर्माण गर्ने।
३. राष्ट्रिय युवा काउन्सिलिङ र मानसिक स्वास्थ्य नेटवर्क: विद्यालय र कलेज स्तरदेखि नै बढ्दो डिजिटल कुलत, गेमिङ व्यसन र डिप्रेसनलाई रोक्न देशव्यापी रूपमा निःशुल्क मानसिक स्वास्थ्य परामर्श (Mental Health Counseling) र पुनर्स्थापना केन्द्रहरूको स्थापना गर्ने।
४. प्रशासनिक झन्झटको डिजिटल सरलीकरण: कम्पनी दर्ता, कर भुक्तानी र व्यवसाय नवीकरण जस्ता प्रक्रियाहरूलाई शतप्रतिशत झन्झटमुक्त र डिजिटल बनाई युवा उद्यमीहरूलाई सरकारी कार्यालय धाउनुपर्ने बाध्यताको अन्त्य गर्ने।
५. स्थानीय सम्पदा र पर्यटनमा ‘युवा इन्टर्नसिप’ योजना: स्थानीय तहहरूले आफ्ना सांस्कृतिक, ऐतिहासिक र प्राकृतिक धरोहरहरूको प्रवर्द्धनका लागि जेन जीका डिजिटल कन्टेन्ट क्रिएटरहरूलाई निश्चित भत्तासहित अल्पकालीन इन्टर्नसिपमा आबद्ध गराई राष्ट्रिय पहिचानप्रति अपनत्व बढाउने।
ख) दीर्घकालीन रूपमा लिनुपर्ने नीतिगत व्यवस्थाहरू (Long-term Strategic Policies)
१. व्यावहारिक र बजार-केन्द्रित शिक्षा ऐनमा सुधार: परम्परागत घोक्ने शिक्षा प्रणालीलाई पूर्णतः विस्थापित गरी विद्यालय तहदेखि नै एआई (AI), कोडिङ, वित्तीय साक्षरता (Financial Literacy) र व्यावसायिक सीप अनिवार्य गर्ने गरी शिक्षा नीतिमा आमूल परिवर्तन गर्ने।

२. अनिवार्य ‘राष्ट्रिय सेवा र पहिचान’ कार्यक्रम (National Service Scheme): उच्च शिक्षा वा विश्वविद्यालय तहमा अध्ययनरत युवाहरूका लागि कम्तीमा ६ महिनादेखि १ वर्षसम्म देशका ग्रामीण क्षेत्रमा विकास निर्माण, जनचेतना वा विपद् व्यवस्थापनमा अनिवार्य सेवा गर्नुपर्ने नीति ल्याउने, जसले राष्ट्रियता र माटोसँगको सम्बन्ध बलियो बनाओस्।

३. देशभित्रै ‘अनुसन्धान र नवप्रवर्तन कोष’ (R&D Fund) को स्थापना: कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (GDP) को निश्चित प्रतिशत बजेट विज्ञान, प्रविधि र अनुसन्धानमा छुट्याई बौद्धिक युवाहरूलाई नेपालमै बसेर आविष्कार र अनुसन्धान गर्ने वातावरण दीर्घकालीन रूपमा सुनिश्चित गर्ने।

४. युवामैत्री राजनीतिक र प्रशासनिक प्रतिनिधित्व: राज्यका नीति निर्माण गर्ने निकाय, योजना आयोग र स्थानीय तहका सल्लाहकार समूहहरूमा निश्चित प्रतिशत सिट जेन जी उमेर समूहका विज्ञ युवाहरूका लागि आरक्षित गरी उनीहरूलाई राज्य सञ्चालनको हिस्सेदार बनाउने।

५. खेलकुद र सिर्जनात्मक अर्थतन्त्र (Creative Economy) को विकास: खेलकुद, एनिमेसन, सङ्गीत, चलचित्र र ई-स्पोर्ट्स (E-sports) लाई उद्योगको रूपमा मान्यता दिई यस क्षेत्रमा दीर्घकालीन लगानी गर्ने, जसले गर्दा युवाहरूले आफ्नो रुचि र प्रतिभालाई नै सम्मानजनक जीविकोपार्जनको माध्यम बनाउन सकून्।

७. निष्कर्ष तथा सुझावहरू (Conclusion & Recommendations)
नेपालमा Gen Z विविध प्रवृत्तिहरूले विभाजित देखिन्छ। मनोवैज्ञानिक रूपमा यो पुस्ता किशोर र प्रारम्भिक युवावस्थाको संवेदनशील चरणमा रहेकाले, सकारात्मक समूहहरूलाई अवसर र मार्गदर्शन दिन जरुरी छ। सामाजिक–सांस्कृतिक सचेत समूह राष्ट्रियता र पहिचानप्रति सबैभन्दा बढी संवेदनशील बनेको छ र उनीहरूको दायित्व भनेको राष्ट्रिय मूल्य, संस्कृति र विकासका लागि सक्रिय योगदान गर्नु हो। राजनीतिक–आन्दोलनशील र भट्किएको समूह विकसित राष्ट्रसँग तुलना गरेर नेपालको वास्तविकता नबुझी आक्रोश र निराशा पोख्ने प्रवृत्ति देखाउँछन्। अहिलेको पुस्तामा उपलब्धिहरू उपभोग मात्र गर्ने, निर्माणमा योगदान कम गर्ने, र राष्ट्रियता प्रति विमुख हुने प्रवृत्ति बढ्नु गम्भीर चुनौती हो।
यसैले, अघिल्लो पुस्ताको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। पुराना पुस्ताले अनुभव, मूल्य, परम्परा र सन्तुलित दृष्टिकोण साझा गरेर Gen Z लाई मार्गदर्शन गर्नु पर्दछ। पुराना पुस्ताले नयाँ पुस्ताको प्रविधि-मैत्री स्वभाव र स्वतन्त्रताको चाहनालाई बुझेर संवादको वातावरण बनाउनुपर्छ र आफ्नो जीवनको संघर्ष एवं सांस्कृतिक मूल्यहरूलाई व्यावहारिक ढङ्गले हस्तान्तरण गर्नुपर्छ। यसले मात्र पुस्ताबीचको जेनेरेसन ग्याप घटाउन, राष्ट्रियताप्रति संवेदनशील युवा तयार पार्न, र नेपाललाई उत्पादक, सिर्जनशील र स्थिर राष्ट्रमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ। जबसम्म हामीले Gen Z को आक्रोशलाई रचनात्मकतामा र उनीहरूको प्रविधिको ज्ञानलाई उत्पादनशीलतामा बदल्न सक्दैनौँ, तबसम्म मुलुकको विकास असम्भव छ।
सन्दर्भ सूची (References):अनलाइन सपोर्ट
* [१] Pew Research Center (Definition of Generations).
* [२] राष्ट्रिय जनगणना २०७८, नेपाल सरकार (युवा जनसङ्ख्याको बनोट).
* [३] वैदेशिक रोजगार विभाग तथा शिक्षा मन्त्रालय (NOC र श्रम स्वीकृतिको वार्षिक प्रतिवेदन).
* [४] नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरण (MIS Report).
* [५] नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद् (NHRC) – युवा मानसिक स्वास्थ्य अध्ययन प्रतिवेदन।
* [६] संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय विकास कार्यक्रम (UNDP) – नेपालमा जनसाङ्ख्यिकीय लाभ र युवा परिचालन प्रतिवेदन।