भूमिका :
मानिसको वास्तविक महानता केवल आफ्नो सुखमा रमाउनुमा होइन, अरूको दुःख बुझ्नु र आवश्यक पर्दा साथ दिनुमा हुन्छ। अरूको अनुभूति, पीडा, खुसी र समस्यालाई आफ्नै दृष्टिले महसुस गर्ने क्षमतालाई सहानुभूति भनिन्छ। नेपाली समाज परम्परागत रूपमा आपसी सहयोग, सद्भाव, करुणा र सहकार्यका लागि परिचित भए पनि पछिल्लो समय अरूले के महसुस गरिरहेका छन् भन्ने कुरा बुझ्नै नखोज्ने, बुझेर पनि बेवास्ता गर्ने र आफ्नै स्वार्थलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्ति बढ्दै गएको देखिन्छ। यही अवस्थालाई प्रतीकात्मक रूपमा “संवेदनाको खडेरी” भन्न सकिन्छ।

बढ्दो प्रवृत्तिका कारक :
नेपाली समाजमा संवेदनशीलता घट्दै जानुका पछाडि विभिन्न कारण छन्।
पहिलो, बढ्दो व्यक्तिवाद र स्वार्थ। व्यक्तिगत सफलता, सुविधा र प्रतिस्पर्धालाई अत्यधिक महत्त्व दिँदा सामूहिक हित र अरूका समस्याप्रति चासो घट्दै गएको छ।
दोस्रो, सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग। सामाजिक सञ्जालले विचार आदानप्रदानलाई सहज बनाए पनि अरूको भावना नबुझी टिप्पणी गर्ने, व्यङ्ग्य गर्ने, अफवाह फैलाउने तथा व्यक्तिगत विषयलाई सार्वजनिक बहसको विषय बनाउने प्रवृत्ति बढाएको छ।
तेस्रो, राजनीतिक तथा सामाजिक ध्रुवीकरण। आफ्नो विचार वा समूहलाई मात्र सही ठान्ने र फरक विचार राख्नेलाई शत्रुका रूपमा हेर्ने प्रवृत्तिले सहिष्णु संवाद र पारस्परिक सम्मान कमजोर बनाएको छ।
चौथो, पारिवारिक तथा शैक्षिक संस्कारमा आएको परिवर्तन। बालबालिकालाई सफलता र प्रतिस्पर्धाका लागि तयार पार्ने क्रममा करुणा, सहकार्य, धैर्य र भावनात्मक शिक्षालाई पर्याप्त प्राथमिकता नदिइनु पनि यसको एउटा कारण हो।
पाँचौँ, आर्थिक तथा सामाजिक तनाव। बेरोजगारी, महँगी, असमानता, असुरक्षा र भविष्यप्रतिको चिन्ताले मानिसलाई आफ्नै समस्यामा केन्द्रित बनाउँदा अरूको समस्या बुझ्ने समय र क्षमता कम हुन सक्छ।

यस प्रवृत्तिका प्रभाव
यसको पहिलो प्रभाव सामाजिक सम्बन्धमा दूरी बढ्नु हो। परिवार, साथीभाइ, छिमेकी तथा समुदायबीच विश्वास र आत्मीयता कमजोर हुन सक्छ।
दोस्रो, यसले असहिष्णुता र द्वन्द्व बढाउँछ। फरक विचार, जीवनशैली वा परिस्थितिलाई स्वीकार गर्न नसक्दा विवाद र सामाजिक विभाजन बढ्न सक्छ।
तेस्रो, संवेदनहीन व्यवहारले पीडित वा समस्यामा रहेका व्यक्तिको दुःख झन् बढाउन सक्छ। उदाहरणका लागि, आर्थिक कठिनाइमा परेको व्यक्तिलाई सहयोग गर्नुको सट्टा उसको अवस्थामाथि व्यङ्ग्य गर्नु वा असफल व्यक्तिलाई प्रोत्साहन दिनुको सट्टा दोष दिनुले उसको आत्मविश्वास कमजोर बनाउन सक्छ।
चौथो, सामाजिक सञ्जालमा दुःखद घटना वा व्यक्तिगत समस्यामाथि असंवेदनशील टिप्पणी गर्ने प्रवृत्तिले मानवीय मर्यादा र गोपनीयतामा समेत असर पार्न सक्छ।
अन्ततः यस्तो प्रवृत्ति बढ्दै गएमा सहयोग, सद्भाव र सामाजिक एकताको आधार कमजोर भई समाज बाहिरबाट आधुनिक तर भित्रबाट भावनात्मक रूपमा खोक्रो बन्न सक्छ।

सुधारका उपाय
यस समस्याको समाधानका लागि भावनात्मक तथा नैतिक शिक्षालाई बलियो बनाउनुपर्छ। विद्यालय तहदेखि नै सहानुभूति, करुणा, सहिष्णुता, सहयोग र मानवअधिकारका विषयलाई व्यवहारिक रूपमा सिकाउनुपर्छ।
परिवारले पनि बालबालिकालाई केवल पढाइ र सफलतामा मात्र होइन, अरूको दुःख बुझ्ने, सम्मान गर्ने र सहयोग गर्ने संस्कार दिनुपर्छ।
# सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्दा डिजिटल मर्यादा र जिम्मेवारी अपनाउनुपर्छ। कुनै टिप्पणी गर्नुअघि त्यसले सम्बन्धित व्यक्तिको भावनामा कस्तो असर पार्न सक्छ भन्ने सोच्ने बानी विकास गर्नुपर्छ।
राजनीतिक तथा सामाजिक मतभेदलाई शत्रुताका रूपमा नभई स्वस्थ बहस र संवादको अवसरका रूपमा लिनुपर्छ। सञ्चारमाध्यम र सार्वजनिक व्यक्तित्वहरूले पनि सनसनीभन्दा मानवीय संवेदनालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
त्यसैगरी, समुदायमा स्वयंसेवा, सामाजिक सेवा, विपद् सहयोग र सामूहिक गतिविधिलाई प्रोत्साहन गर्दा मानिसहरूमा सहकार्य र अपनत्वको भावना विकास गर्न सकिन्छ।
संवेदनाको खडेरी
सहरभरि भीड छ,
तर मनहरू एक्ला छन्,
आँखा खुला छन् सबैका,
तर आँसु देख्ने दृष्टि हराएका छन्।
छिमेकीको आँगनमा
दुःखको बादल लाग्दा,
आफ्नै छानामुनि
सुखको घाम खोज्छौँ हामी।
शब्दहरू धेरै छन्,
तर अपनत्व मौन छ,
मान्छे त बढ्दैछन्,
तर मानवता खडेरीमा छ।
कहिले बरस्ला फेरि
करुणाको त्यो पानी?
कहिले हरियो होला
यो सुक्दै गएको मनको बगैँचा?

निष्कर्ष
अरूको भावना बुझ्नु कमजोरी होइन, मानवीय सभ्यताको शक्ति हो। प्रविधि, आर्थिक विकास र भौतिक सुविधाले समाजलाई समृद्ध बनाउन सक्छन्; तर संवेदना हरायो भने त्यो समृद्धि अधुरो हुन्छ। त्यसैले आजको आवश्यकता अरूको दुःखमा रमाउने होइन, दुःख बुझ्ने; फरक विचारलाई घृणा गर्ने होइन, सम्मानपूर्वक सुन्ने; र समस्यामा परेकालाई दोष दिने होइन, सकेको सहयोग गर्ने संस्कारको विकास गर्नु हो। संवेदनाको खडेरी हटाएर सहानुभूतिको संस्कार फैलाउन सके मात्र नेपाली समाजलाई सभ्य, समावेशी र मानवीय समाजका रूपमा अघि बढाउन सकिन्छ।

लेखक : जगदीश ओझा, महेन्द्रनगर