जगदीश ओझा;महेन्द्रनगर कञ्चनपुर
¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤
१. पृष्ठभूमि तथा सांस्कृतिक संचेतना
नेपाली लोकसाहित्य, विशेष गरी सुदूरपश्चिम र मध्यपश्चिम क्षेत्रको देउडा तथा न्याउल्या गीतकोपरम्परा , केवल मनोरञ्जनको माध्यम मात्र होइन; यो त मानव जीवनका जटिलतम अनुभूति, सामाजिक यथार्थ र अस्तित्ववादी छटपटीको जीवन्त दस्तावेज हो। यस क्षेत्रको भौगोलिक विकटता र रोजगारीका लागि पुरुषहरू ‘मुलुक’ (परदेश) जानुपर्ने ऐतिहासिक बाध्यताले लोकमानसलाई विरह र विच्छेदको गहिरो अनुभूति गराएको छ। यही विरही परिवेशमा स्वतःस्फूर्त रूपमा प्रस्फुटन भएको एउटा मर्मस्पर्शी लोक-काव्यिक साक्ष्य हो:
“सर्क जून एकलि घुम्दि, बिच दाग लाग्या कि।
को धेकन्छ कै खि भनुँ हिय आग लाग्या कि?”
प्रस्तुत पंक्तिले बाह्य प्रकृतिको विशालता र मानवीय मनको लघुता एवं एकाकीपनलाई समानान्तर रूपमा उभ्याएर सुदूरपश्चिमको लोककाव्यको उच्च कलात्मक गरिमालाई प्रमाणित गर्दछ।

२. प्रतीकात्मक भाव र अर्थ-गहनता
यो लोक पंक्ति बाहिरबाट हेर्दा प्रकृति र मानव मनको सामान्य तुलना जस्तो देखिए पनि यसको भित्री तहमा गहिरो प्रतीकात्मक अर्थ लुकेको छ:
* व्यष्टि र समष्टिको द्वन्द्व (आकाश र जून): यहाँ ‘सर्क’ (आकाश) ले यो विशाल, विशालकाय र कतिपय अवस्थामा निष्ठुरी समाज वा संसारलाई संकेत गर्दछ। यस विशालताको बीचमा ‘एकली जून’ (एक्लै घुमिरहेकी चन्द्रमा) विरही विदीर्ण मन वा संवेद्य मानवको प्रतीक हो। यसले संसारको भीडमा मानिस कसरी नितान्त एकाकी हुन्छ भन्ने अस्तित्ववादी सत्यलाई उद्घाटित गर्दछ।
* बाह्य सौन्दर्य र आन्तरिक खोट (जूनको दाग): चन्द्रमा ब्रह्माण्डको एउटा सुन्दरतम वस्तु हो, तर उसको छातीमा दाग छ। यो दाग मानिसको जीवनमा आइपर्ने अपूर्णता, भाग्यको खोट वा लुकेका चोटहरूको प्रतीक हो। बाहिरबाट सामान्य वा हँसिलो देखिने मानिसभित्र कति ठूलो रिक्तता हुनसक्छ भन्ने कुरालाई यसले बुझाउँछ।
* अनुभूतिको चरमता (हृदयको आगो): ‘हिय आग लाग्या कि’ भन्नुले केवल शारीरिक वा बाह्य पीडालाई मात्र बुझाउँदैन, यसले त मनभित्र वर्षौंदेखि गुम्सिएको विरहाग्नि, तीव्र मानसिक तनाव र अभिव्यक्त हुन नपाएको चाहनाको आगोलाई सङ्केत गर्छ।
* संवादहीनताको सङ्कट (को धेकन्छ कै खि भनुँ): यो पंक्तिले मानवीय जीवनको सबैभन्दा ठूलो त्रासदी अर्थात् ‘भावनात्मक शून्यता’ लाई प्रस्तुत गर्दछ। आफ्नो आन्तरिक आगो (पीडा) कसैले नदेख्नु र दुःख बिसाउने सुरक्षित पात्र नपाउनुले मानिसलाई चरम मानसिक असहायपनतर्फ धकेल्छ।

३. संस्कृत साहित्यिक सादृश्यता तथा शास्त्रीय मूल्याङ्कन
यस लोक पंक्तिलाई संस्कृत काव्यशास्त्रका स्थापित सिद्धान्तहरूको कशौटीमा घोटेर हेर्दा यसको साहित्यिक उचाइ शास्त्रीय महाकाव्यहरू भन्दा कम देखिँदैन:
क) विप्रलम्भ श्रृङ्गार रसको परिपाक
आचार्य भरतमुनिको नाट्यशास्त्र र आचार्य विश्वनाथको ‘साहित्यदर्पण’ अनुसार काव्यको आत्मा ‘रस’ हो। प्रस्तुत पंक्तिमा विप्रलम्भ श्रृङ्गार रस (करुण विप्रलम्भ) यसको चरमोत्कर्षमा छ। यहाँ टाढा रहेको प्रियतम ‘आलम्बन विभाव’ हो भने एकान्त रात, शून्य आकाश र एक्लो चन्द्रमा ‘उद्दीपन विभाव’ हुन्। कसैलाई भन्न नसकेर मनमनै छटपटाउनु र आकाशतर्फ टोलाउनु ‘अनुभाव’ र ‘सञ्चारी भाव’ (चिन्ता, विषाद, दैन्य) हुन्। यी सबैको संयोजनबाट यहाँ विरह रसको यस्तो निष्पत्ति भएको छ, जसले सहृदयी पाठक वा स्रोतालाई द्रवीभूत गराउँछ।
ख) ध्वनि सिद्धान्त र व्यञ्जनावृत्ति
आचार्य आनन्दवर्धनको ‘ध्वन्यालोक’ ले वाच्यार्थ भन्दा व्यङ्ग्यार्थ प्रधान भएको काव्यलाई ‘उत्तम काव्य’ वा ‘ध्वनिकाव्य’ मानेको छ। यस लोकगीतमा वाच्यार्थ त केवल चन्द्रमाको दाग र मुटुको आगोको सूचना मात्र हो, तर यसबाट ध्वनित हुने ‘भावध्वनि’ अत्यन्त प्रवल छ। चन्द्रमा र मानव मनको पीडाबीचको अदृश्य सम्बन्धलाई भाषाको साङ्केतिक शक्ति (व्यञ्जना) मार्फत व्यक्त गरिएको छ, जुन उच्च कोटिको साहित्यिक शिल्पकला हो।
ग) अलङ्कार र मानवीकरण
संस्कृत साहित्यको समासोक्ति अलङ्कार (जहाँ प्रस्तुत वस्तुको वर्णन गर्दा अप्रस्तुतको व्यवहार बुझिन्छ) को सुन्दर छाया यहाँ देखिन्छ। अचेतन जूनलाई ‘एकली घुम्दी’ भनेर चेतनशील विरही नारीका रूपमा प्रस्तुत गर्नाले यहाँ प्रकृतिको उत्कृष्ट मानवीकरण भएको छ। साथै, महाकवि कालिदासले ‘मेघदूत’ मा प्रकृति (मेघ) लाई जसरी मानवीय संवेदनाको संवाहक बनाएका छन्, त्यसैगरी यस लोकगीतमा ‘जून’ लाई विरहको साक्षी बनाइएको छ। यो कालिदासीय विरही चेतना र रैथाने लोक चेतनाको एउटा सुन्दर सङ्गम हो।

४. सामाजिक र मनोवैज्ञानिक आयाम
साहित्यिक र शास्त्रीय दृष्टिकोणका अतिरिक्त यो पंक्तिले गहिरो मनोवैज्ञानिक र सामाजिक यथार्थलाई पनि उजागर गर्दछ। पितृसत्तात्मक बन्धन वा सामाजिक संकोचका कारण आफ्ना आन्तरिक भावनाहरू (विशेष गरी प्रेम, विरह र यौनिकताका चाहनाहरू) खुलेर व्यक्त गर्न नपाउने ग्रामीण महिलाहरूको मानसिक द्वन्द्वलाई यसले प्रतिनिधित्व गर्दछ। मनमा आगो सल्किए पनि ‘कसलाई भनूँ’ भन्नुपर्ने सामाजिक अवस्थाले लोक जीवनमा नारीको मौन क्रन्दनलाई दर्साउँछ।

५. निष्कर्ष
समग्रमा भन्नुपर्दा, “सर्क जून एकलि घुम्दि” रैथाने शब्द र स्थानीय लयात्मकतामा उनिएको नेपाली लोक साहित्यको एक अमूल्य रत्न हो। यसले शास्त्रीय नियमहरूको औपचारिक ज्ञानबिना नै रस, ध्वनि, अलङ्कार र प्रतीकात्मकताको उच्चतम टाकुरालाई छोएको छ। थोरै शब्दमा ब्रह्माण्डको विशालता र मानव हृदयको अनन्त पीडालाई एकाकार गराउन सक्नु नै यस लोक-काव्यको वास्तविक विजय हो। यो पंक्ति लोक मानसको गहिरो आत्मिक अभिव्यक्ति र उत्कृष्ट काव्यिक शिल्पको अनुपम उदाहरणका रूपमा सधैं जीवन्त रहनेछ।