जगन्नाथ आत्रेय, महेन्द्रनगर:
भूमिका
लोकगीत कुनै समाजको मनोरञ्जन मात्र होइन, त्यो समाजको सामूहिक स्मृति, श्रम, प्रेम, प्रकृति, संस्कार र जीवनदर्शनको मौखिक अभिलेख पनि हो। लिखित साहित्यभन्दा धेरै अघि लोकमानसले आफ्ना अनुभूति, सुख–दुःख र प्रेम–विरहलाई गीतका माध्यमबाट पुस्तौँपुस्ता हस्तान्तरण गर्दै आएको छ। विशेषतः डोटेली लोकगीतमा स्थानीय भूगोल, वन–जङ्गल, पशुपन्छी, कृषि, श्रम र मानवीय सम्बन्धहरू अत्यन्त स्वाभाविक ढङ्गले काव्यमा रूपान्तरित भएका पाइन्छन्।
प्रस्तुत लोकपङ्क्ति—
पालेको तितरी बाइग्यो, दाउरा काट्न्या वन
बस् बाज सुनौली कोल, आइझा आइझा पन।
सतहमा हेर्दा पालेको तित्रो वनतिर गएको र त्यसलाई सम्बोधन गरिएको दृश्यजस्तो देखिन्छ। तर लोककाव्यको प्रतीकात्मक तहमा प्रवेश गर्दा यसमा प्रेम, बिछोड, प्रतीक्षा, आकर्षण र पुनर्मिलनको उत्कट आकांक्षा व्यक्त भएको देखिन्छ।
यहाँ तितरी = तित्रो, बाइग्यो = गैगयो, दाउरा = इन्धनका लागि काटिने काठ, सुनौली = सुनजस्तो, कोल = काख, बाज = शक्तिशाली सिकारी चरा तथा प्रतीकात्मक रूपमा प्रेमी, आइझा = आइजा र पन = नि भन्ने स्थानीय अर्थलाई आधार बनाइएको छ।
१. शब्दार्थ र भावार्थ
“पालेको तितरी बाइग्यो” भन्नाले माया गरेर पालेको तित्रो टाढा गयो भन्ने अर्थ दिन्छ। तर ‘पालेको’ शब्दले केवल पालनपोषण होइन, सञ्चित स्नेह र आत्मीय सम्बन्धको भाव बोकेको छ।
**“दाउरा काट्न्या वन”**ले ग्रामीण जीवनको वास्तविक परिवेश प्रस्तुत गर्छ। दाउरा काट्न वन जाने जीवनशैली सुदूरपश्चिमको परम्परागत श्रम–संस्कृतिसँग जोडिएको छ। यही वन प्रतीकात्मक रूपमा एकान्त, रहस्य र प्रेमको संसार पनि बन्छ।
**“बस् बाज सुनौली कोल”**मा बाजलाई केवल सिकारी चराका रूपमा नहेरी प्रेमीको प्रतीक मान्दा अर्थ अझ गहिरिन्छ। ‘सुनौली काख’ प्रेमको न्यानो आश्रय, आत्मीयता र मिलनको प्रतीक बनेको छ।
अन्तिम चरण—
“आइझा आइझा पन”
गीतको भावनात्मक केन्द्र हो। यसमा प्रियलाई बारम्बार गरिने आत्मीय पुकार छ—“आइजा, आइजा नि।” यसभित्र बिछोडको पीडा र मिलनको तीव्र चाहना एकैसाथ अभिव्यक्त हुन्छ।
२. प्रतीकात्मक अर्थ
यस लोकगीतको शक्ति यसको प्रतीक विधानमा निहित छ।
तितरी/तित्रो — प्रिय वा प्रेमिकाको प्रतीक।
पालेको — लामो समयदेखि सञ्चित प्रेम र आत्मीयताको प्रतीक।
बाइग्यो — दूरी, बिछोड र विछिन्नताको प्रतीक।
वन — जीवनयात्रा, एकान्त र प्रेमको रहस्यमय संसार।
दाउरा — श्रम, जीविका र ग्रामीण यथार्थ।
बाज — शक्तिशाली प्रेमी, आकर्षण तथा संरक्षणको प्रतीक।
सुनौली काख — प्रेमको न्यानो आश्रय र मिलनको प्रतीक।
आइझा आइझा — विरह, प्रतीक्षा र पुनर्मिलनको उत्कट पुकार।
यसरी तितरी र बाजको प्राकृतिक सम्बन्ध लोकगीतमा मानवीय प्रेमसम्बन्धको सांकेतिक रूपान्तरण भएको देखिन्छ।
३. प्रेम र विरहको द्वन्द्व
गीतको भाव–संरचना निकै रोचक छ। पहिलो चरणमा बिछोड छ—
पालेको तितरी बाइग्यो…
र अन्तिम चरणमा मिलनको चाहना—
आइझा आइझा पन।
यसरी गीतले प्रेम → बिछोड → प्रतीक्षा → पुकार → मिलनको आकांक्षाको भावयात्रा तय गर्छ। छोटो लोकगीतमा यति सघन भावयात्रा हुनु यसको काव्यात्मक विशेषता हो।
४. रस विवेचना
यस गीतको अङ्गी रस शृङ्गार रस हो। विशेषतः यसको विप्रलम्भ शृङ्गार पक्ष प्रबल छ।
प्रिय टाढा गएको अनुभूति—
पालेको तितरी बाइग्यो
र प्रियलाई फर्केर आउन गरिएको पुकार—
आइझा आइझा पन
ले विरहजन्य प्रेमलाई अभिव्यक्त गर्छ।
स्थायी भाव
रति — प्रियप्रतिको प्रेम।
विभाव
आलम्बन विभाव — प्रिय/प्रेमी वा प्रेमिका।
उद्दीपन विभाव — वन, तितरी, बाज, सुनौली काख आदि।
अनुभाव
प्रियलाई बोलाउनु, प्रतीक्षा गर्नु, आत्मीय पुकार गर्नु आदि।
सञ्चारी भाव
उत्कण्ठा, स्मृति, चिन्ता, व्याकुलता र आशाजस्ता भावहरू अन्तर्निहित छन्।
यसैले गीतमा शृङ्गार रसको विप्रलम्भ पक्ष प्रधान भए पनि करुण रसको हल्का छायासमेत अनुभूत हुन्छ।
५. छन्द तथा लय
यो रचना परम्परागत संस्कृत छन्दशास्त्रमा निश्चित गण र मात्रा मिलाएर बनाइएको शास्त्रीय छन्दभन्दा लोकलयमा आधारित गीतात्मक संरचना हो। त्यसैले यसलाई शास्त्रीय छन्दको एउटै नाममा बाँध्नुभन्दा डोटेली लोकगीतको लयात्मक छन्दका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ।
यसका पङ्क्तिमा शब्दको स्वाभाविक उच्चारण, स्थानीय भाषाको गति, पुनरुक्ति र गायनअनुकूल विरामले लय निर्माण गर्छन्।
विशेषतः—
आइझा आइझा पन
मा ‘आइझा’को पुनरावृत्तिले लय, आरोह–अवरोह र भावको तीव्रता बढाएको छ। लोकगीतमा लिखित मात्राभन्दा गायनको लय र मौखिक परम्परा महत्त्वपूर्ण हुने भएकाले यसको छन्दीय सौन्दर्य पनि श्रव्य प्रस्तुतिमा अझ स्पष्ट हुन्छ।
६. अलङ्कार विवेचना
क. रूपक अलङ्कार
तितरी र बाजलाई मानवीय प्रेमी–प्रेमिकाको प्रतीक बनाइएको हुँदा यहाँ रूपकात्मकता अत्यन्त बलियो छ। चराको प्राकृतिक संसारलाई मानवीय प्रेमको संसारमा रूपान्तरण गरिएको छ।
ख. पुनरुक्तिप्रकाश
“आइझा आइझा”
मा एउटै शब्दको पुनरावृत्तिले आग्रह, व्याकुलता र भावतीव्रता बढाएको छ। यसले पुनरुक्तिप्रकाश अलङ्कारको प्रभाव पैदा गर्छ।
ग. उपमा–ध्वनि
“सुनौली कोल”
मा काखलाई सुनौलोपनसँग जोडेर मूल्यवान, सुन्दर र न्यानो काखको बिम्ब निर्माण गरिएको छ। यहाँ स्पष्ट उपमा नभए पनि सुनजस्तै मूल्यवान काखको उपमात्मक ध्वनि पाइन्छ।
घ. मानवीकरण
तितरी र बाजलाई मानवीय प्रेम, आकर्षण र सम्बन्धका वाहक बनाएर प्रस्तुत गरिएकाले मानवीकरणको प्रभाव देखिन्छ।
ङ. अनुप्रासात्मक माधुर्य
“बाइग्यो”, “बाज”, “बस्” जस्ता ध्वनिगत सामीप्यले गीतको उच्चारणमा स्वाभाविक श्रुतिमाधुर्य ल्याउँछन्। लोकगीतमा यस्तो ध्वनिसाम्य गायनका क्रममा अझ प्रभावकारी हुन्छ।
७. बिम्ब र ध्वनि
यस गीतमा मुख्यतः दृश्य र श्रव्य बिम्बको सुन्दर संयोजन छ।
दृश्य बिम्ब — वन, तितरी, बाज, सुनौली काख।
श्रव्य बिम्ब — “आइझा आइझा”को पुकार।
स्पर्श बिम्ब — “काख”ले दिने न्यानोपन।
सामाजिक बिम्ब — दाउरा काट्न वन जाने श्रमशील ग्रामीण जीवन।
यसरी चारवटा छोटा चरणमा आँखा, कान, मन र शरीरले अनुभूति गर्ने संसार निर्माण भएको छ।
८. लोकभाषाको सौन्दर्य
गीतको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको डोटेली भाषिक मौलिकता हो। ‘बाइग्यो’, ‘काट्न्या’, ‘आइझा’, ‘पन’जस्ता शब्दहरू केवल भाषिक रूप मात्र होइनन्; ती स्थानीय भूगोल, जीवनशैली र सामुदायिक स्मृतिका संवाहक हुन्।
यदि यी शब्दहरूलाई मानक नेपालीमा रूपान्तरण गरियो भने अर्थ बुझ्न सजिलो होला, तर लोकस्वाद, ध्वनि र सांस्कृतिक आत्मा कमजोर हुन सक्छ। त्यसैले लोकगीतको साहित्यिक मूल्याङ्कन गर्दा स्थानीय शब्दलाई ‘अशुद्ध’ भनेर होइन, लोकभाषाको मौलिक सौन्दर्यका रूपमा ग्रहण गर्नुपर्छ।
९. सामाजिक तथा सांस्कृतिक अर्थ
“दाउरा काट्न्या वन” एउटा सानो पदावली भए पनि यसले सुदूरपश्चिमको श्रम–संस्कृति र प्रकृतिनिर्भर जीवनको इतिहास बोकेको छ। वन जीवनको आवश्यकता हो; दाउरा घरको चुलोसँग जोडिएको छ; चुलो परिवारसँग जोडिएको छ। यसरी ‘वन’बाट ‘घर’सम्म र ‘प्रकृति’बाट ‘प्रेम’सम्म एउटा अदृश्य सांस्कृतिक सेतु निर्माण हुन्छ।
गीतमा प्रेम कुनै कृत्रिम वा दरबारी परिवेशमा होइन, दैनिक श्रम र प्राकृतिक जीवनको बीचमा जन्मिएको छ। यही कारणले यसको प्रेम अनुभूति लोकजीवनसँग गहिरोसँग जोडिएको देखिन्छ।
निष्कर्ष
“पालेको तितरी बाइग्यो…” जस्ता दुई पङ्क्ति सामान्य दृष्टिले हेर्दा वन, तित्रो र बाजको दृश्यचित्रजस्तो लाग्न सक्छन्। तर लोककाव्यको गहिराइमा प्रवेश गर्दा यहाँ मानवीय प्रेमको बिछोड, प्रतीक्षा र मिलनको उत्कट आकांक्षा अभिव्यक्त भएको पाइन्छ।
तितरी प्रियको कोमलता हो, बाज प्रेमको शक्ति र आकर्षण हो, वन जीवन र प्रेमको रहस्यमय यात्रा हो, दाउरा ग्रामीण श्रम र यथार्थ हो र “सुनौली काख” प्रेमको न्यानो आश्रय हो। अन्तिम “आइझा आइझा पन” सम्पूर्ण गीतको भावनात्मक केन्द्र बनेर विरही हृदयको अनन्त पुकारमा रूपान्तरित हुन्छ।
यसको साहित्यिक सौन्दर्य स्थानीय डोटेली लोकभाषा, प्रकृतिका बिम्ब, प्रतीकात्मकता, विप्रलम्भ शृङ्गार, लोकलय, पुनरुक्ति र ग्रामीण जीवनको यथार्थको संयोजनमा रहेको छ। थोरै शब्दमा विशाल भावलोक सिर्जना गर्नु नै यस गीतको सबैभन्दा उल्लेखनीय काव्यगुण हो।
— जगन्नाथ आत्रेय महेन्द्रनगर
